Karkonosze od wieków owiane są tajemnicą, a wśród licznych legend i podań górskich żadna postać nie wzbudza tylu emocji co Liczyrzepa, nazywany po niemiecku Rübezahl. Ten kapryśny duch gór, władca szczytów i przełęczy, od stuleci budzi respekt, strach, ale również szacunek wśród mieszkańców obu stron granicy. Jego postać, utrwalona w niezliczonych opowieściach przekazywanych z pokolenia na pokolenie, stanowi nie tylko fascynujący element folkloru sudeckiego, ale również ważne świadectwo kulturowego dziedzictwa regionu, które łączy polską i niemiecką tradycję górską.
Historia Liczyrzepy sięga głęboko w średniowiecze, choć najstarsze zachowane zapisy pochodzą dopiero z XVI wieku. Legenda ta, kształtowana przez stulecia w kulturze śląskiej, morawskiej i czeskiej, odzwierciedla głęboki szacunek górali wobec potęgi natury oraz ich przekonanie o istnieniu sił nadprzyrodzonych czuwających nad karkonoskimi szczytami. Postać ducha gór przetrwała zarówno czasy zaborów, jak i burzliwy wiek XX, pozostając żywym elementem lokalnej tożsamości i ważnym punktem odniesienia dla wszystkich, którzy odwiedzają te majestatyczne góry.
Liczyrzepa nie jest jedynie bajeczną postacią dla dzieci. Stanowi złożony symbol górskiej rzeczywistości, w której piękno przeplata się z niebezpieczeństwem, a natura ukazuje swoje dwojakie oblicze – opiekuńcze wobec tych, którzy darzą ją szacunkiem, oraz surowe wobec zuchwałych i lekkomyślnych wędrowców.
Geneza nazwy i pierwsze wzmianki historyczne
Niemieckie przezwisko Rübezahl, które dosłownie oznacza „liczącego rzepy” lub „liczącego brukwie”, stanowi przedmiot wielowiekowych kontrowersji i legend próbujących wyjaśnić jego pochodzenie. Najbardziej rozpowszechniona opowieść mówi o pięknej księżniczce, którą duch gór schwytał i uwięził w swojej podziemnej komnacie, gdzie próbował zdobyć jej serce, przekształcając brukwie w kwiaty i inne obiekty. Dziewczyna, pragnąc uciec, poprosiła Liczyrzepę o policzenie wszystkich brukwi w ogrodzie, co dało jej czas na ucieczkę, a przezwisko to miało drażnić i urażać ducha gór, stąd używanie go wobec niego uchodziło za niebezpieczne.
Pierwsza pisemna wzmianka o Rübezahlu pojawia się w kronice śląskiej z 1561 roku autorstwa Martina Hellwiga, który opisuje ducha jako znaną już wówczas postać górskiego folkloru. Warto przypomnieć, że siedemnastowieczny poeta i lekarz Johannes Praetorius zebrał i opublikował w latach 1662-1665 obszerny zbiór legend o Liczyrzepie, który stał się fundamentalnym źródłem dla późniejszych opracowań i rozpowszechnił znajomość tej postaci w całej Europie. Praetorius przedstawił ducha jako skomplikowaną istotę, która łączy w sobie cechy zarówno dobroczynne, jak i mściwe, co odpowiadało ówczesnemu postrzeganiu natury jako siły równocześnie życiodajnej i niszczycielskiej.
W XIX wieku, w okresie romantyzmu, legenda o Liczyrzepie przeżyła prawdziwy renesans, stając się przedmiotem zainteresowania literatów, malarzy i kompozytorów, którzy w duchu gór odnaleźli idealny symbol tajemnicy natury i ludowej mądrości. Carl Hauptmann, Franz von Pocci i wielu innych twórców tego okresu przyczyniło się do utrwalenia obrazu Liczyrzepy jako jednej z najważniejszych postaci mitologii niemieckiej i śląskiej.
Charakterystyka postaci – władca o dwóch obliczach
Liczyrzepa jawi się w legendach jako istota o niezwykłej potędze, zdolna do kontrolowania pogody, wywoływania burz, mgieł i śnieżyc, które niejednokrotnie dezorientowały wędrowców na górskich szlakach. Tradycyjnie przedstawiany jest jako wysoki mężczyzna o siwej brodzie, ubrany w zieloną lub brązową szatę przypominającą habit, niosący laskę lub kostur z korzenia, która symbolizuje jego władzę nad przyrodą. W wielu opowieściach duch gór potrafi zmieniać swoją postać, przybierając wygląd zwykłego wędrowca, myśliwego, a nawet kamienia czy drzewa, co pozwala mu obserwować ludzi i oceniać ich zamiary.
Dwoisty charakter Liczyrzepy stanowi najfascynujący element jego osobowości. Z jednej strony opiekuje się uczciwymi góralami, drwalami i pasterzami, którzy traktują góry z szacunkiem, ostrzega ich przed niebezpieczeństwem i nagradza pokornych wędrowców wskazówkami dotyczącymi bezpiecznych przejść przez góry. Z drugiej strony bezlitośnie karze pyszałków, złodziei, oszustów oraz tych, którzy lekceważą potęgę gór i niszczą przyrodę. Legendy pełne są opowieści o zbłąkanych podróżnych, którzy trafili na Liczyrzepę – ci dobrzy i uczciwi otrzymywali pomoc i dary, natomiast źli ludzie ginęli w przepaściach lub błądzili po górach do utraty sił, stając się przestrogą dla kolejnych pokoleń.
Nie można pominąć faktu, że Liczyrzepa szczególnie nie znosi, gdy ktoś nazywa go przezwiskiem Rübezahl – w takich sytuacjach jego gniew bywa straszliwy, a karą może być burza, która unieruchomi wędrowca na wiele godzin, lub zaginięcie szlaku, które zmusi go do długiego błądzenia po górskich bezdrożach.
Najsłynniejsze legendy o Duchu Karkonoszy
Postać Liczyrzepy jest główną bohaterką setek opowieści, które przez wieki kształtowały folklor Karkonoszy. Spośród nich kilka narracji zyskało szczególną rangę i stało się kanonem górskich legend, przekazywanych z pokolenia na pokolenie przez mieszkańców obu stron granicy.
Legenda o porwaniu księżniczki, wspomniana wcześniej, stanowi jeden z najstarszych i najbardziej rozbudowanych wątków, w którym duch próbuje zdobyć serce pięknej dziewczyny poprzez okazywanie bogactw podziemnych komnat i tworzenie cudów z brukwi, jednak ostatecznie przegrywa z jej sprytem i determinacją. Ta opowieść niesie ze sobą uniwersalne przesłanie o niemożności wymuszenia miłości, nawet przy użyciu magicznej mocy.
Inna znana legenda opowiada o dwóch braciach, drwalach, którzy spotkali Liczyrzepę w postaci starego wędrowca. Młodszy brat okazał nieznajomemu życzliwość, dzieląc się z nim jedzeniem i noclegiem, podczas gdy starszy brat okazał pogardę i chciwość. Następnego dnia młodszy brat znalazł w swoim plecaku bryłki złota, natomiast starszy odnalazł jedynie kamienie, które – jak się później okazało – były przekleństwem prowadzącym do jego zguby. Ta moralizatorska opowieść, typowa dla folkloru górskiego, podkreśla znaczenie gościnności i szacunku wobec innych ludzi, wartości szczególnie ważnych w surowych warunkach górskiego życia.
Szczególne miejsce w karkonoskich legendach zajmuje opowieść o Domu Śląskim (Schlesierhaus), w której Liczyrzepa ostrzegł grupę turystów przed nadciągającą burzą, jednak ci zlekceważyli jego rady, co zakończyło się tragicznie. Historia ta, choć prawdopodobnie powstała znacznie później niż średniowieczne podania, ilustruje trwałe przekonanie o obecności ducha gór w codziennym życiu Karkonoszy i służy jako przestroga przed lekceważeniem górskich warunków.
Liczyrzepa w literaturze, sztuce i kulturze popularnej
Już w XIX wieku postać Liczyrzepy stała się inspiracją dla licznych dzieł literackich, zarówno dla dzieci, jak i dorosłych czytelników. Obok wspomnianych już zbiorów Praetoriusa, szczególną rolę odegrały utwory Johanna Karla Augusta Musäusa, który w 1783 roku opublikował zbiór legend zatytułowany „Volksmärchen der Deutschen”, gdzie Liczyrzepa został przedstawiony jako jedna z centralnych postaci niemieckiego folkloru. W XX wieku postać ducha gór pojawiła się w twórczości Otfrieda Preusslera, którego powieść „Pan Liczyrzepa” (Herr Klingsor) przyniosła legendzie nowe życie wśród młodszych pokoleń czytelników.
Sztuki plastyczne również chętnie sięgały po motyw Liczyrzepy. Malarze romantyczni, tacy jak Caspar David Friedrich i Carl Gustav Carus, przedstawiali górskie krajobrazy Karkonoszy w sposób sugerujący obecność tajemniczych sił natury, choć rzadko wprost ukazywali postać ducha. Natomiast w XIX-wiecznej grafice użytkowej, pocztówkach i przewodnikach turystycznych, Liczyrzepa stał się niemal znakiem rozpoznawczym regionu, przedstawianym jako brodaty olbrzym czuwający nad szczytami.
Współcześnie legenda o Liczyrzepie nadal funkcjonuje w kulturze popularnej obu stron granicy. W Szklarskiej Porębie, Karpaczu i innych miejscowościach u podnóży Karkonoszy można odnaleźć liczne rzeźby, szyldy gospodarcze i pamiątki nawiązujące do ducha gór. Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze posiada stałą ekspozycję poświęconą tej postaci, która przybliża historię legendy oraz jej znaczenie dla lokalnej tożsamości. Festiwale folklorystyczne, przedstawienia teatralne i projekty edukacyjne dla dzieci regularnie sięgają po tę tematykę, udowadniając, że Liczyrzepa pozostaje żywym elementem kulturowego krajobrazu regionu.
Znaczenie legendy dawniej i dziś
Porównując funkcję legendy o Liczyrzepie w przeszłości i współcześnie, dostrzegamy interesującą transformację jej roli społecznej. Dla dawnych mieszkańców Karkonoszy, górali i drwali, duch gór stanowił rzeczywiste zagrożenie, a opowieści o nim służyły przekazywaniu praktycznej wiedzy o niebezpieczeństwach czyhających w górach oraz zasad bezpiecznego poruszania się po tym trudnym terenie. Liczyrzepa personifikował nieprzewidywalność górskiej pogody, niebezpieczeństwa związane z błądzeniem we mgle oraz konieczność respektowania praw natury.
Dzisiaj, w epoce precyzyjnych prognoz pogody, oznakowanych szlaków i rozwiniętej infrastruktury górskiej, legenda zachowuje przede wszystkim wymiar kulturowy i edukacyjny. Stanowi ona ważny element tożsamości regionalnej, łączący przeszłość z teraźniejszością i przypominający o bogatej historii Karkonoszy jako miejsca spotkania różnych kultur i tradycji. Dla współczesnych turystów odkrywanie legend o Liczyrzepie wzbogaca doświadczenie wędrówki po Karkonoszach o wymiar symboliczny i poetycki, pozwalając spojrzeć na majestatyczne szczyty nie tylko jako na cel sportowy, ale również jako na przestrzeń naznaczoną historią i wyobraźnią pokoleń.
Warto również docenić ekologiczny wymiar legendy, która w swoim przesłaniu o karaniu tych, którzy niszczą przyrodę, wyprzedza współczesną świadomość ekologiczną o wieki. Liczyrzepa, jako strażnik górskiej przyrody, pozostaje aktualnym symbolem potrzeby szacunku wobec środowiska naturalnego i odpowiedzialności za jego zachowanie dla przyszłych pokoleń. W tym sensie stara legenda zyskuje nowe znaczenie w kontekście współczesnych wyzwań ekologicznych, przed którymi stają Karkonosze i cały region sudecki.
